“Para mi l’ourtografie ye giente. La palabra ye cumpleta bista i oubida. ... La palabra scrita ten ua fizionomie.” Fernando Pessoa (Bernardo Soares), Livro do desassossego
Stablecer l’outorgrafie dua lhéngua de tradiçon eiminentemente oural eisige cunsiderar até que ponto la scrita debe registrar las subtilezas de l’articulaçon fonética. Ne l causo de l mirandés, esta tenson ye bisible na forma cumo ls testos decuméntan bariaçones ne l sistema bocálico. La presente crónica dedica-se a analizar ls fenómenos de flutuaçon bocálica i eipentese, analizando l lhemite antre la representaçon de l’ouralidade i la simplificaçon ourtográfica.
Para alhá de ls prefixos, la stória de la lhéngua mirandesa apresenta flutuaçones bocálicas sistemáticas qu’amporta analizar a la lhuç de la filologie decumental. Ne l lhargo i fascinante lhabor de perscruitar l passado atrabeç de ls manuscritos, deparamo-mos custantemente cun l dilema antre l retombo bibo de la boç i l rigor dua norma que deia harmonie al eidifício lhenguístico.
Tomemos, por eisemplo, l registro scrito de formas cumo “Lisboua”, “boua”, “pessoua”, “anjoua”, assi cumo “eigreija” ou “burmeilha”. Estas oucorréncias amóstran la preséncia de semibogales eipentéticas [w] i [j] giradas pula ditongaçon de bogales médias an cuntestos specíficos de transiçon articulatoira. Indas que estes ditongos tradúzan cun fidelidade la rialidade fonética de l mirandés falado — ressonando la calor i l cumpasso natural de la tierra —, la sue representaçon ourtográfica sistemática debe ser pensada subre pena de subrecarregar la grafie cun marcas fonéticas redundantes que barálhan mais que sclarécen.
Esta dúbeda nun ye, assi i todo, un pribilégio sclusibo de ls ditongos. L’eilebaçon de la bogal média anterior [e] pa la bogal alta [i] an posiçon átona custitui un fenómeno de lhonga duraçon stórica que bien conhecemos de ls nuossos arquibos. Ne l quadro de ls studos paleográficos i lhenguísticos zambulbidos subre ls “Libros de ls Teçtamientos de la Tierra de Miranda” (an co-outorie cun la Prof.ª Anabela Leal de Barros), esta flutuaçon surge lhargamente decumentada an manuscritos antigos atrabeç de formas tan spressibas cumo difunto, disterro, hismola, fichada, piqueno, tistadora i dipois.
Estes dados paleográficos próban, sien qualquiera dúbeda, que la bariaçon antre [e] i [i] an sílabas átonas nun ye un zbio cuntemporáneo ou ua “corrupçon” moderna de la lhéngua, mas si un traço eibolutibo strutural de l própio spácio lhenguístico asturo-lheonés an tierras pertuesas. Assi i todo, l’eijisténcia desta bariaçon decumental stórica reforça precisamente la necidade de se fixar ua norma gráfica stable: la flutuaçon fonética antiga lhegitima l studo dialectal i anriquece la nuossa arqueologie de las palabras, mas eisige ua cumbençon ourtográfica unificada pa l registro cuntemporáneo de prestígio.
An derradeira análeze, la stabelizaçon ourtográfica de l mirandés nun se puode stribar na trasposiçon eimediata, angénua i caótica de l sonido pa la páigina. Se la scrita renunciar a ser un sistema de representaçon morfo-eitimológica para se cumbertir nua mera trascriçon fonética regional, cuorren-se riscos struturales eirrebersibles. Por un lhado, cumpromete-se la lhegibelidade diacrónica i la prefondidade decumental, zligando ls falantes de la sue própia tradiçon scrita — cumo cumpróban ls Teçtamientos de la Tierra de Miranda. Por outro lhado, fratura-se l’ounidade sincrónica andispensable a ua ‘koiné’ lhiteraira i pedagógica, submetendo la norma a las cuntingéncias micro-geográficas i andebiduales de la bariaçon oural.
Neste sentido, la salbaguarda de critérios morfológicos stritos — materializada na cunformidade de ls prefixos, na rejeiçon de segmentaçones anómalas cumo “aperpongo” (tema que merecerá análeze na próssima “Pruma”) i ne l rigor morfológico aplicado a la neologie — custitui un amperatibo científico i político. Solo atrabeç dua norma gráfica rigorosa, stribada na filologie i cunciente de la sue outonomie románica, l mirandés poderá projetar-se cun plena dignidade anstitucional, lhiteraira i cultural ne l sou feturo.
