“Cada lhéngua ue ua eiquaçon diferente antre manifestaçones i siléncios. Cada pobo calha uas cousas para poder dezir outras.” José Ortega y Gasse
Antente prender ua lhéngua nun lhaboratoiro i eilha scapará pulas frinchas de la jinela. Se preguntarmos a un lhenguista l que define este fenómeno, el bai-mos a falar de fonemas, de sintaxe, de struturas arbóreas i de lhéxicos ourganizados. Dirá, talbeç, que ye un sistema de sinales cumbinatoiros que permite la comunicaçon. Mas antente aplicar essa régua rigorosa a la rialidade i berá cumo las frunteiras s’antúrbian: porque ye que dues pessonas que s’anténden purfeitamente dízen falar lhénguas difrentes, anquanto outras, que mal se cumprénden, júran partilhar la mesma matriç?
La berdade ye que la ciéncia pura falha al cuntener i defenir la lhéngua porque eilha recusa circular solo ne l campo de la mecánica. Ua lhéngua nun ye un simples código de barras para eitiquetar l mundo. Ua lhéngua ye, na sue eisséncia mais prefonda, ua metáfora bibrante.
Dezir que la lhéngua ye ua metáfora quier dezir cumprender qu’eilha nunca trasporta solo l’anformaçon lhiteral. Eilha ye ua einergie an perpétua mudança, un fluxo dinámico que molda la nuossa perceçon de la rialidade. Nun mos lhimitamos a usar las palabras para çcrebir l que bemos; nós bemos l que las palabras mos permíten spressar. Quando ua comunidade cria ua palabra, nun stá solo a nomear un oubjeto: stá a projetar ua antençon, ua fuorça bital subre la matéria de l mundo.
Esta fuorça amóstra-se de forma absoluta na calatriç telúrica de lhénguas que nacírun armanadas cun la tierra cumo ye la causo de la lhéngua mirandesa. L mirandés nun subrebibeu nas academies, mas si ne l sopro de l praino, ne l restrolho de las senaras, ne ls murilhos i strafogueiros de ls lhumes. Ye ua lhéngua prefondamente armanada cun la tierra, adonde cada palabra parece carregar l peso, l cheiro i la testura de la Tierra de Miranda. Neilha, l’einergie de que falamos nun ye abstracta: ye la fuorça de l’eimbierno brabiu, l ritmo de las staçones i la cumplicidade antre l home i la naturaleza. Ye ua lhéngua que nun se lhemita a chamar la paisaige; mana deilha, cumo se las própias scobas i peinhas houbíssen daprendido a falar.
Mais qu’einergie, cada lhéngua ye un suonho carregado de símbolos i de mitos. Falar ua lhéngua ye aceitar habitar un delírio colectibo que dou cierto. Nas drobas de cada adjectibo, na forma cumo ancadenamos ls berbos, móran ls fantasmas de ls que benírun antes de nós, ls sous miedos ancestrales i la sue bison de l mundo. Ne l mirandés, esse suonho ye l dua comunidade que, atrabeç de la palabra, soubo salbaguardar la sue eidentidade i la sue memória contra l çquecimiento. Ls sous mitos fundacionales nun stan solo nas cuontas antigas, mas antranhados na própia strutura de l sou dezir, nun lirismo telúrico qu’armana l die a die cun l sagrado.
Quando ua comunidade nomeia l sou mundo atrabeç dua metáfora tan própia, eilha stá a ouperar ne l terreno de la pura mitologie poética. Un spácio que la lhenguística formal çcribe, mas que solo l’antuiçon houmana cunsigue berdadeiramente habitar.
Ne l fondo, defenir ua lhéngua por critérios puramente técnicos ye l mesmo que tentar splicar la beleza dua sinfonie medindo la frequéncia de las óndias sonoras. La mecánica amporta, ye cierto, pois sien eilha la casa zbarrólha-se. Mas la casa solo ganha sentido quando la lhuç entra pulas jinelas. La lhéngua ye essa luç: l tecido ambisible qu’ajunta l bisible al ambisible, l home a la tierra. Ye l maior poema colectibo que l’houmanidade algua beç screbiu — i que cuntina a ser cantado, rejistindo al tiempo, a cada anstante an qu’ousamos dar un nome al nuosso própio mistério.
