A opinião de ...

L’ourtografie ye ua ciéncia que cunsiste an screbir las palabras segundo l uolho i nó segundo l oubido.” Ambrose Bierce, Dicionário do diabo, s.v. Ortografia.

La premissa de que la scrita debe ser un speilho de l’ouralidade forma un de ls mal-antendidos mais rejistentes ne l planeamiento lhenguístico. Longe de séren transcriçones fonéticas stritas, las ourtografies represéntan un cumpromisso storicamente negociado qu’eiquelibra eitimologie, tradiçon lhiteraira i simplificaçon morfológica. L propósito de la palabra scrita nun stá na mimese dun sonido mutable i eifémero, mas na salbaguarda de la perenidade de l’eideia i na garantie dua anteligibelidade antergeracional i regional.
Ne l causo de la lhéngua mirandesa, l quadro cuntemporáneo dá-mos cunta d’ua assinalable bitalidade gráfica. La Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa (1999), l sou reconhecimiento oufecial i l’antroduçon ne l ansino público girórun ua einegable preméncia de codificaçon. Assi i todo, este processo quebra por bezes delantre la tentaçon de fixar graficamente bariaçones fonéticas eimediatas. N’ouséncia dun ecossistema firme de ferramientas normatibas — cumo dicionairos scolares, de referéncia ou prontuairos —, ls screbintes anfréntan diariamente dilemas de padronizaçon. Assi i todo, la cunsagraçon gráfica d’eidiossincrazies fonéticas ou de registros puramente coloquiales nun dignifica la lhéngua. Al cuntrairo, promuobe la dibison anterna i çfai la sue matriç morfológica románica.
Delantre deste cenairo, propongo reflectir subre trés eixes problemáticos de la grafie mirandesa: l’anstabelidade de las consuantes lhíquidas, la degradaçon de ls prefixos lhatinos i las flutuaçones bocálicas storicamente decumentadas. Dedicarei esta purmeira crónica al comportamiento de las consuantes lhíquidas, cun çtaque pa l fonema bibrante /r/, fenómeno dinámico n’ouralidade de la Tierra de Miranda. Este segmiento demonstra ua predisposiçon sistemática pa la síncope ou metáteze, associando-se a consuantes ouclusibas (/p/, /t/, /k/, /b/, /d/, /g/) para formar grupos trabados (consuante + /r/).
Analizemos la forma “treminar”, atestada an spressones cumo “bamos a treminar”, “cunsante treminado”, etc. L sou camino a partir de l lhatin determinare ampeça cun la síncope de la sílaba einicial, oureginando la forma antermédia *terminare, la qual, por metátese de l /r/, se fixou cumo “treminar.” De l ponto de bista diacrónico, esta soluçon mereciu l acolhimiento de José Leite de Vasconcelos, que l’anterpretou cumo resultado de l’aféreze de l prefixo de-, facelitando l reculo de l /r/. Na sue obra lhexicográfica, Moisés Pires balida esta flutuaçon al dicionarizar, detreminado, detreminar, detreminaçon, mas tamien terminar  i, an eigualdade, treminar.
La splicaçon fisiológica para esta preferéncia assenta n’eiconomie de l’apareilho fonador: la trasiçon articulatória eisegida por ua sílaba cerrada por consuante lhíquida (strutura CBC, cumo /ter-mi-nar/) ampon tenson muscular i anterrupçon ne l fluxo d’aire. La fala fuge a esta rejisténcia simplificando l processo atrabeç de l’eimisson cuntínua dua oclusiba cun la bibrante nua única abertura silábica (strutura CCB, /tre-mi-nar/). Esta stratégia d’outimizaçon fonética stá lhargamente decumentada ne l mirandés, eibidente an pares sedimentados cumo pretencer (de pertencer < per- + tenere), precurar (percurar < pro- + curare), preguntar (pregunta < praecuntari), drumir (drumir < drumire), frebura (ferbura < ferbere) ou apresentar (< praesentare) (indas qu’eiqui yá co-oucuorra cun ‘apersentar’).
Assi i todo, l fenómeno assume calatrizes çtintas consuante l cuntesto fonotático i morfológico. Esta recunfiguraçon oucuorre tanto por simples metáteze anterna de l /r/ cumo por restruturaçon de prefixos lhatinos (prae-, per- i pro-). L prefixo prae-, por eisemplo, ten papel semántico fulcral na formaçon de bocábulos qu’andícan anterioridade temporal (preber, prematuro), anterioridade spacial (apresentar, precursor, presebre), hierarquie (presidente) ou antensificaçon (predilecto).
Mas eiqui l causo muda de figura. Ye preciso çtinguir la metáteze anquanto motor stórico de criaçon de formas bernáculas genuínas daqueilha an que la çfiguraçon prefixal cumpromete la trasparéncia morfológica de l sistema. Mas isso quedará para outra beç. Por anquanto, bou dezindo que, atendendo a l’antiguidade i fixaçon destes fenómenos ne l sistema fonológico mirandés — decumentados dezde Leite de Vasconcelos —, la cunsagraçon gráfica de bocábulos cumo “treminar” parece-me anteiramente lhegítima. Longe de ser ua bariaçon eifémera, tal soluçon traduç ua tendéncia eibolutiba stabelecida que respeita l’eidentidade ourgánica i la memória biba de la lhéngua.